दुगःक्वँय् दुपिं
दुगःक्वँय् दुपिं प्राणी (अंग्रेजी: Vertebrate; वैज्ञानिक नां: Vertebrata) धइगु उगु प्राणीत खः गुमिगु म्हय् दुगःक्वँय् (backbone वा vertebra) दइ। थ्व पशुत कोर्डेट (Chordate) फाइलमया दुने ला। हलिमय् दुपिं ५% जक प्राणीत थ्व पुचलय् ला, तर थुपिं दकलय् विकसित व जटिल प्राणीत खः। थुकिलि न्या, एम्फिबियन, रेप्टाइल, झंगः व दुरुप्वः दुपिं प्राणी ला।[१]
विशेषता
[सम्पादन]दुगःक्वँय् दुपिं प्राणीतय्गु मू विशेषता थ्व कथं दु:
- दुगःक्वँय् (Vertebral Column): थुपिं प्राणीतय्गु म्हया दथुइ क्वँय् वा कार्टिलेज (cartilage) नं दयाच्वंगु दुगःक्वँय् दइ, गुकिलिं म्हयात आकार बी व "स्पाइनल कर्ड" (spinal cord) यात रक्षा याइ।
- क्वतः (Skull): थुपिं प्राणीतय्के न्हेपूयात रक्षा यायेत छ्यंया क्वँय् दइ।
- दुनेसं दयाच्वंगु क्वँय् (Internal Skeleton): इमिगु क्वँय् म्हया दुने दइ (endoskeleton), गुगु प्राणी तःधं जुइबलय् प्राणी नापं तःधं जुयावनी।
- केन्द्रीय स्नायु प्रणाली: इमिगु स्नायु प्रणाली (nervous system) विकसित जुइ, गन न्हेपू व तिस्यः मू भाग जुइ।
ब्वथला
[सम्पादन]दुगःक्वँय् दुपिं प्राणीतय्त मू ५गू पुचलय् बायातःगु दु:[२]
१. न्या थुपिं प्राणीत लखय् म्वाई। इमिगु म्हय् "गिल्स" (gills) दइ, गुकिलिं इमिसं लखय् सासः ल्हायेत ग्वहालि याइ।
दसु: सार्क (Shark), सालमन, ट्युना।
२. एम्फिबियन (लः-बं प्राणी) थुपिं प्राणीत लः व बं (बाय् फसया वातावरण) निगुलिं थासय् म्वायेफु। इपिं ख्वाउंगु हि (cold-blooded) दुपिं खः व इमिगु छ्यंगू प्यानाच्वनिगु (moist) जुइ।
दसु: ब्याँ (Frog), सालामान्डर (Salamander)।
३. रेप्टाइल (प्वाथंचू) थुपिं प्राणीत बँय् म्वायेत अभ्यस्त जुइ। इमिगु छ्यंगु सुख्खा जुइ व स्केल (scales) वा खत्तमं भुनातइ। इपिं चिसो हि दुपिं खः व खेँ (eggs) थ्वि।
दसु: बि(Snake), माय्बिलि (Lizard), गलह/मंगः (Crocodile), कापले [३](Turtle)।
४. झंगः थुपिं प्राणीतय्गु म्ह झंगपां (feathers) भुनातइ व इमिगु पपू दइ। इमिगु क्वँय् याउंसे च्वनि, गुकिलिं इमित ब्वयेत ग्वाहालि याइ। इपिं "लुलु हि" (warm-blooded) दुपिं खः।
दसु: खा (Chicken), इमा (Eagle), भतु (Parrot)।
५. दुरुप्वः दुपिं (Mammals) थुपिं प्राणीतय्गु म्हय् सँ (hair) दइ व मिसा प्राणीं थः मचायात नकेत दुरु उत्पादन याइ। इपिं दकलय् विकसित न्हेपू दुपिं प्राणी खः।
दसु: मनू, सा, धुँ, खिचा।
उत्पत्ति
[सम्पादन]दुगःक्वँय् दुपिं प्राणीतय्गु उत्पत्ति करिब ५२ कोटी दँ न्ह्यः "क्याम्ब्रियन" (Cambrian) युगय् जूगु खः। दकलय् न्हापांगु दुगःक्वँय् दुपिं प्राणीत "जःलेस फिस" (jawless fish - वाकु मदुपिं न्या) खः।
स्वयादिसँ
[सम्पादन]लिधंसा
[सम्पादन]- ↑ Pough, F. Harvey; Janis, Christine M.; Heiser, John B. (2012). Vertebrate Life. Benjamin Cummings.
- ↑ Benton, Michael J. (2014). Vertebrate Palaeontology. Wiley-Blackwell.
- ↑ तुलाधर, कमल रत्न (१९९६). English–Nepalbhasa Wordbook (𑐀𑑄𑐐𑑂𑐬𑐾𑐖𑐷-𑐣𑐾𑐥𑐵𑐮𑐨𑐵𑐲𑐵 𑐏𑑃𑐐𑑂𑐰𑑅 𑐳𑐦𑐹), with रमेश काजी स्थापित; रुक्मिणी श्रेष्ठ; ओम चरण अमात्य, न्हापां (in en,new), येँ, नेपाः: भुलुखा पिथना.