जैन ग्रन्थ
जैन साहित्य तधं। थुकी अप्वः धइथें धार्मिक साहित्य दुथ्याः। थ्व साहित्य संस्कृत, प्राकृत व अपभ्रंश भासय् च्वयातःगु दु।
महावीर स्वामीया गतिविधिया केन्द्र मगध ख। अतः, वय्कलं थःगु प्रवचन स्थानीय भाषा अर्धमागधीइ बियादिल गुगु भाय् थौंकन्हे तक दूगु जैन आगमय् संरक्षित दु। थन्याःगु ४५पू आगम दु। लिपा जैन विद्वानतसें अपभ्रंश व लिपाया अपभ्रंशया लोकभासय् थःगु रचना च्वयाः भाषा साहित्ययात तःमि यात।
प्राचीन साहित्यय् जैन साहित्यया ग्रन्थ अप्व ल्याखय् दूगु व प्रामाणिक रुपय् दयाच्वंगु खनेदु। जैन च्वमितेसं पुराण काव्य, चरित्र काव्य, कथा काव्य, रास काव्य आदि थीथी ग्रन्थतेगु रचना यानादिल। आचार्य हेमचन्द्रजी, सोमप्रभा सूरीजी आदि मुख्य जैन चिनाखँमि ख। इमिसं हिन्दूतय् दथुइ प्रचलित लोककथायात नं थःगु च्वसुया विषय दयेकादिल व परम्परा स्वया फरक थःगु हे मत कथं उकिया लिच्वः क्यनादिल।
आगम साहित्यया प्राचीनता
[सम्पादन]जैन साहित्यया दकले प्राचीन भागयात 'आगम' धाइ। थुपिं ४६पू दु :
- (क) १२ अंग : आयारंग, सूयगडं, ठाणांग, समवायांग, भगवती, नायाधम्मकहा, उवासगदसा, अंतगडदसा, अनुत्तरोववाइयदसा, पण्हवागरण, विवागसुय, दिठ्ठवाय।
- (ख) १२ उपांग : ओवाइय, रायपसेणिय, जीवाभिगम, पन्नवणा, सूरियपन्नति, जम्बुद्दीवपन्नति, निरयावलि, कप्पवडंसिया, पुप्फिया, पुप्फचूलिया, वण्हिदसा।
- (ग) १० पइन्ना : चउसरण, आउरपचक्खाण, भत्तपरिन्ना, संथर, तंदुलवेयालिय, चंदविज्झय, देविंदत्थव, गणिविज्जा, महापंचक्खाण, वोरत्थव।
- (घ) ६ छेदसूत्र : निसीह, महानिसीह, ववहार, आचारदसा, कप्प (बृहत्कल्प), पंचकप्प।
- (च) ४ मूलसूत्र : उत्तरज्झयण, आवस्सय, दसवेयालिय।
- (छ) २ चूलिकासूत्र : पिंडनिज्जुति नंदि व अनुयोग।
आगम ग्रन्थत अत्यन्त प्राचीन ख। वैदिक साहित्यय् वेद व बौद्ध साहित्यय् त्रिपिटकया थाय् गथे दु व हे थाय् जैन साहित्यय् आगमं थ्व हे थाय् दयेकातःगु दु। आगम ग्रन्थय् महावीर स्वामीया उपदेश, जैन संस्कृतिनाप स्वापू दूगु यक्व बाखँमुना, जीवनया निंतिं उपयोगी सूत्र व यक्व मेमेगु खँ दु।
थ्व ग्रन्थ दयेकीगु ज्या थीथी चरणय् जूगु खनेदु। पाटलिपुत्र (पटना)य् जैन श्रमणत मुनाः झिंछगू ब्व संकलित यात। झिंनिगूगु ब्व सुनानं लुमंके मफुत, उकिं थुकियात संकलन याये मफुत । थ्व सम्मेलनयात 'पाटलिपुत्र-वचन'या नामं म्हसीकिगु या। छुं ई लिपा जब आगम साहित्य हाकनं त्वफीगु शुरु जुल, महावीर स्वामी निर्वाण जूगुया ८२७ वा ८४० दँ लिपा (ई. ३००-३१३) स जैन साधुतय्गु निक्वःगु सम्मेलन जुल । मथुराय् आर्यस्कन्दिलया अध्यक्षताय् छगू व मेगु नागार्जुन सूरिया अध्यक्षताय् वलभीइ जुल जैन जुजु खारबेलया अध्यक्षताय् ओडिशाया उदयगिरी व खंडगिरीइ नं जैन ग्रन्थ मुंकेगु ज्या जुल।
मथुराया सम्मेलनयात ‘मथुरी–वचना’ धकाः नां बियातःगु दु । वयां लिपा करिब १५० दँ लिपा महावीर स्वामी निर्वाणया ९८० वा ९९३ दँ लिपा (४५३-४६६ ई.य्) देवर्धिगणि क्षमाश्रमणया अध्यक्षताय् वल्लभीइ साधुतय्गु प्यक्वःगु सम्मेलन जुल, गुकी आगमत हानं छकः संकलन जुल। थ्व सम्मेलनयात 'वलभी-वचन'या नामं म्हसीकिगु या। वर्तमान आगम साहित्य थ्व संग्रहया छगू रूप ख।
च्वय् न्ह्यथनातःगु स्वंगु जैन आगम संग्रहया इतिहासं क्यं कि इलय् ब्यलय् आगम साहित्ययात यक्व क्षति जुयाच्वन व थ्व साहित्य थःगु मौलिक स्वरुपय् सुरक्षित जुयाच्वने मफुगु खनेदु।
महत्व
[सम्पादन]ईसापूर्व लगभग चतुर्थ शताब्दी निसें ईसापूर्व न्यागु शताब्दी तक भारतया आर्थिक व सामाजिक अवस्थाया चित्रण याइगु थ्व साहित्य अनेक दृष्टिं महत्वपूर्ण जु। जैन श्रमणया आचरणया विस्तृत वर्णन आचारंग, सूयगडं, उत्तराध्ययन सूूत्र, दसवैकालिक आदि ग्रन्थय् दु, व डा. विन्टरनिज आदिया धापू कथं थ्व श्रमण-काव्यया प्रतीक ख। भाषा व विषय आदिया दृष्टिं जैन आगमया थ्व भाग दकलय् प्राचीन खनेदु।
भगवती कल्पसूत्र, ओवाइय, ठाणांग, निरयावलि आदि ग्रन्थय् श्रमण महावीर, वय्कःया दिनचर्या, शिक्षा, समकालीन जुजु, राजकुमार व इमिगु युद्ध आदिया विस्तृत वर्णन दु, गुकिलिं जैन इतिहासया अनेक विलुप्त परम्परायात क्यनि। नायाधम्मकहा, उवासगदसा, अन्तगडदसा, अनुत्तरोववाइयदसा, विवागसुय आदि ग्रन्थय् महावीर व वय्कःया शिष्यतेसं कनातःगु यक्व बाखं वर्णन यानातःगु दु, गुकिलिं जैन परम्परा नाप संबंधित यक्व खँ सीके छिं। वास्तुशास्त्र, संगीत, वनस्पति आदि नाप संबंधित अनेक महत्त्वपूर्ण विषयतेगु वर्णन रायपणेसिय, जीवाभिगम, पन्नवणा आदि ग्रन्थय् दु गुकि सामान्यतया अन्यथासय् मदु।
छेदसूत्रय् साधुतेगु आहार-विहार तथा प्रायश्चित आदिया विस्तृत वर्णन दु, गुकियात बौद्धतेगु विनयपिटक नाप तुलना यायेछिं। बृहत्कल्पसूत्र (१-५०) य् महावीर साकेत (अयोध्या)या सुभूमिभाग नांया उद्यानय् च्वनादीबलय् उगु इलय् थः भिक्षु भिक्षुणीतय्त साकेतया पूर्वय् अंग-मगध तक, दक्षिणय् कौशम्बी तक, उत्तरय् कुणाला (उत्तरोसल) तक च्वनेगु (विहार यायेगु) अनुमति बियादीगु खः धकाः उल्लेख यानातःगु दु। थुकिलिं क्यनि कि शुरुइ जैन धर्मया प्रचार सीमित जुल, व जैन श्रमण मगध व उत्तर प्रदेशया छुं थासय् त्वताः गनं मवं। निस्सन्देह छेदसूत्रया थ्व भाग स्वयं महावीर थें हे प्राचीन समयया ख।
वयां लिपा जुजु कनिष्कया समकालीन मथुराया जैन शिलालेखय् थीथी गण, कुल व शाखाया उल्लेख दु, गुगु अप्वः यानाः भद्रवाहु स्वामीया कल्पसूत्रय् उल्लेख यानातःगु गण, कुल व शाखालिसे ज्वः। थुकिं जैन आगम ग्रन्थया प्रामाणिकता नं प्रकट याइ । वास्तवय् थ्व ई तक्क जैन परम्पराय् श्वेतम्बर व दिगम्बरया भेद मदु। जैन आगमया विषयवस्तु, भाषा आदिइ पालि भाषाया छ्यला नं थ्व साहित्यया प्राचीनतायात संकेत याइ।
पालि सूत्रया अट्ठकथा थें आगमय् नं यक्व टीका, दीपिका, निवृत्ति, विवरण, अवचुरी आदि च्वयातःगु दु। थ्व साहित्ययात सामान्यतया निर्युक्ति, भाष्य, चूर्णि व टिका धकाः प्यंगू खण्डय् ब्वथलेछिं। आगम नापं थुकियात पञ्चाङ्गी नं धाइ । आगम साहित्य थें थुगु साहित्यया नं तःधंगु महत्व दु । थुकी आगमया विषययात दुग्यंक न्ह्यब्वयातःगु दु । थुगु साहित्यय् यक्वं अनुश्रुतिया परम्परात संरक्षित जुयाच्वंगु दु, गुगु ऐतिहासिक दृष्टिकोणं अत्यन्त महत्वपूर्ण खः। वृहत्कल्पभाष्य, व्यवहारभाष्य, निशीथचूर्णि, आवश्यकचूर्णि, आवश्यकटीका, उत्तराध्ययन टीका आदि टीका विभिन्न पुरातात्विक सामग्रीं जाःगु दु, गुकिलिं भारतीय रीतिरिवाज, मेला व उत्सव, साधु-सम्प्रदाय, दुष्काल, प्राकृतिक विपद, खुं-दांखु, सर्थवह, व्यापारिक मार्ग, शिल्प, कला, नसा-त्वंसा, छेँ, आभूषण आदि विभिन्न विषयय् जः ह्वलेगु ज्या या।
चुर्णि साहित्यय् प्राकृत मिश्रित संस्कृत छ्येलातःगु दु, गुकिया भाषाविज्ञानया दृष्टिकोणं विशेष महत्त्व दु, व थुकिलि जैन विद्वानतेसं प्राकृत त्याग याना संस्कृत भाषापाखे न्ह्याः वनाच्वंगु महत्त्वपूर्ण ईया नं संकेत बी।
थ्व नं स्वयादिसँ
[सम्पादन]- जैन धर्म
- आगम (जैन)
- षठखण्डागम
- जैन दर्शन
- प्राकृत साहित्य