जीन

जीन बाय् वंशाणु (Gene) धैगु वंशाणुगत विज्ञान (Genetics)या दकलय् आधारभूत ज्याया इकाइ खः। थ्व डीएनए (Deoxyribonucleic acid)या छगू ब्व खः, गुकिं छम्ह जीवया दक्वं जैविक गुण (biological trait) दयेकीगु व मर्मत यायेगु निंतिं आवश्यक आनुवंशिक सूचं (genetic information) स्वथना तइ। जीनं हे छम्ह प्राणीया सकल विशेषतात (दसु: म्हया रंग, ल्हा/तुतिया ल्या आदि) नियन्त्रण याइ।

संरचना व ज्या

• संरचना: जीन क्रोमोजोमय् झ्वःलाक्क दयाच्वनि। जीनय् दूगु डीएनएया झ्वः (sequence) ए-टी-जी-सी (A-T-G-C) धाःगु प्यंगु आधार (bases) नं दयेकीगु खः।
• सूचंया कोड (Information Code): जीनय् दूगु सूचंयात आनुवंशिक कोड (Genetic Code) धाइ। थ्व कोडं जीनयात प्रोटिन दयेकेगु निंतिं निर्देश याइ। छगु जिनं छगू विशेष प्रोटिन वा आरएनए (RNA) दयेकी।
• मध्यवर्ती प्रक्रिया (The Central Dogma): वंशाणुं थःगु ज्या थ्व स्वंगु चरणय् याइ:
  • क. प्रतिलेखन (Transcription): डीएनएया जीनयात आरएनएय् (RNA) नक्कल यायेगु।
  • ख. अनुवाद (Translation): आरएनएया कोडयात छ्येलाः प्रोटिन दयेकेगु।
  • ग. प्रोटिनया ज्या (Protein Function):थथे दयावःगु प्रोटिनं हे जीवया दक्वं ज्या (दसु: पाचन, कोषया संरचना) यायेगु या।

एलिल व भिन्नता

• एलिल (Alleles): छगू हे जीनया थी-थी रुपयात एलिल धाइ। छम्ह मनूया प्रत्येक वंशाणुया निंतिं निगू एलिल दइ—छगू मांपाखें व छगू अबुपाखें वःगु। एलिलं यानाः हे छगू हे प्रजातिया जीवतय्गु दथुइ भिन्नता (variation) दइ।
• वंशाणुगत विविधता (Genetic Diversity): वंशाणुया भिन्नतां यानाः हे प्राकृतिक ल्यया (Natural Selection)या प्रक्रिया जुइगु खः, गुकिं यानाः विकासक्रम (Evolution) सम्भव जुइ।