चेस्टनट

चेस्टनट (Chestnut) छगू कथंया सिं व थ्व सइगु सिमाया नां ख। थ्व वनस्पति विज्ञानया कथं फागेसी (Fagaceae) परिवारया कास्टानिया (Castanea) जाति दुने ला। थ्व सिमात तःधंगु आकार व ताःहाकःगु आयु दुगु जुइ। चेस्टनटया सिमा मू रूपं उत्तरी गोलार्धया समशीतोष्ण क्षेत्रय्, विशेष यानाः युरोप, पूर्वी एसिया व उत्तर अमेरिकाय् खनेदु। थ्व छगू हः हायावनिगु (deciduous) सिमा ख। थ्व सिमाया मूसि नइगु व थुकियात थीथी नसाय् छ्यलिगु या। चेस्टनटया मूसिइ कार्बोहाइड्रेटया मात्रा अप्वः जुइ, गुकिं यानाः थ्व मेमेगु कसि/मूसि (nuts) स्वया पा। थ्व हलिमय् प्राचीन कालं निसें नसाया छगू मू स्रोतया रूपय् स्थापित दु।

ब्वथला व वनस्पति विज्ञान

चेस्टनटया प्यंगु मू प्रजाति दु: युरोपियन चेस्टनट (Castanea sativa), चिनियाँ चेस्टनट (Castanea mollissima), जापानी चेस्टनट (Castanea crenata) व अमेरिकी चेस्टनट (Castanea dentata)। थ्व फुक्क प्रजातितेगु उत्पादन व विकासया प्रक्रिया समान जुइ। थ्व सिमाया हःत पाःपाः जुयाः च्वनि व हःया सिथय्या भाग च्वका दइ। स्वां ह्वइगु ई ताल्लाय् जुइ। मिजं स्वां व मिसा स्वां छगू हे सिमाय् बुया वइ, गुकियात 'मोनोसियस' (monoecious) धाइ। स्वांया गन्ध तसकं कडा जुइ। थुकिया मूसि (nut) छगू 'बर' (burr) धाःगु कँ दूगु भःया दुने संरक्षित जुयाच्वनी। सि लुइबलय्, 'बर' तज्याइ व मूसि पिहां वइ। प्रत्येक बर दुने साधारणतया छगू निसें स्वंगू तक मूसि जुइ। थ्व सिमाया हः व उकिया संरचनां थुकियात मेमेगु मूसि स्वया याकनं म्हसीके फइ।

चेस्टनट सिया ब्व (Anatomy of Chestnut)

            (1) कं जाःगु ख्वला (Spiny Husk / Burr)
               \ | /  \ | /
             -       _      -
              \    .' '.    /
            -     /     \     -
             /   |  (2)  |   \
            -    |   पु  |    - <--- (2) पु (Nut/Seed)
             \    \     /    /       (भुयुगु रङ्गया पिचूगु ख्वला)
            -      '._.'      -
              /    /   \    \
             -       ^       -
               / | \  / | \

         ___ 
        /   \ <--- (3) ला (Kernel/Meat)
        \___/      (पुया दुने दइगु झीसं नइगु चाकुगु ब्व)
          ^
        (4) दुनेया ख्वला (Pellicle/Inner Skin)

लेबल (Labels):

१. कं जाःगु ख्वला (Spiny Husk / Burr): थुकिं पिनेपाखें भुनाच्वनीगु, कं तसकं जाःगु वांगु ख्वला।

२. पु (Nut / Seed): कं जाःगु ख्वला धुंकाः दुने दइगु भुयुगु (Brown) रङ्गया पिचुगु पु।

३. ला (Kernel / Meat): दुनेसं दइगु मू ब्व, गुकियात मनू व प्राणीतेसं नइ।

४. दुनेया ख्वला (Pellicle / Inner Skin): 'ला' यात भुनाच्वनीगु भचा खाइ-पाउँगु सवाः दइगु छता सालूगु ख्वला।

इतिहास व वितरण

चेस्टनटया बुँज्या द्वलंद्वः दँ न्ह्यवं निसें जुया वयाच्वंगु दु। रोमनतय्सं थुकियात युरोपया थीथी भागय् विस्तार याःगु खः। ऐतिहासिक रूपं, चेस्टनट पहाडी क्षेत्रया मनूतय्लय् "दरिद्रया मरि" (bread of the poor) धकाः नांजाः, गन थ्व अन्न थें हे नइगु या। अमेरिकाया गुंइ छगू इलय् करोडौं अमेरिकी चेस्टनटया सिमात दत, तर २० गू शताब्दीया सुरुइ छगू फंगल ल्वचं (blight) यानाः उमिगु विनाश जुल। आः वैज्ञानिकतय्सं ल्वचंप्रति प्रतिरोधी क्षमता दूगु प्रजातित विकास यायेगु कुतः यानाच्वंगु दु। एसियाय् चिनियाँ चेस्टनट द्वलंद्वः दँ निसें सया वयाच्वंगु दु। थौंकन्हय् हलिमय् दकलय् अप्वः चेस्टनट उत्पादन याइगु देय् चीन ख। युरोपय् इटाली व फ्रान्स नं थुकिया तःधंगु उत्पादक ख। दक्षिण कोरिया व जापानय् नं थुकिया सांस्कृतिक व आर्थिक महत्त्व तःधं।

पौष्टिकता व स्वास्थ्य लाभ

चेस्टनट मेमेगु मूसि थें मजुसें थुकिलि स्टार्च (starch) यक्व जुइ। थुकिया पौष्टिक गुणत अन्न (grains) नाप ज्वः। थुकी दा (fat) व क्यालोरी म्हो जुइ। थुकी भिटामिन सी यक्व दइ, गुगु मेमेगु मूसिइ खनेमदु। थुकी पोटासियम, म्याग्नेसियम व फोलेट थें जाःगु खनिज तत्वत नं दइ। चेस्टनटय् ग्लुटेन (gluten) मदु, उकिं थ्व 'सिलियाक' ल्वगितेगु निन्तिं बांलाःगु विकल्प ख। थुकी दूगु फाइबरं प्वाथ्य् पाचन प्रक्रियाय् ग्वहालि याइ। थ्व मूसि एन्टी-अक्सिडेन्टं जाः, गुकिं मिखा व नुगःचुया उसाँंय् य् ग्वहालि याइ। थुकियात कःनि वा जा थें हे छ्यले फइ। चेस्टनट नइगु ई साधारनतया चिकुला ख।

सयेकाः व बुंज्या

चेस्टनट बुइकेत बांलाःगु लःया निकास दूगु अम्लीय चा (acidic soil) माः। थ्व सिमाया निंतिं तसकं च्वापु सइगु थाय् पाय्छि मजु। सिमा पिनाः ७ निसें १० दँ दुने सि सयेके फइ। हलिमय् थुकिया उत्पादन दँय् दँय् अप्वया वयाच्वंगु दु। बुंज्यामितय्सं थुकिया ग्राफ्टिङ (grafting) यानाः बांलाःगु गुणस्तरया सि सयेकी। मूसि ल्हुइधुंकाः थुकियात चिकुगु थासय् सुरक्षित तयेमाः।

हलिमय् चेस्टनट उत्पादन (अनुमानित तथ्यांक)
देय्	उत्पादन (टनय्)	मू प्रजाति
चीन	१,९००,०००	चिनियाँ चेस्टनट
स्पेन	२५,०००	युरोपेली चेस्टनट
इटाली	५०,०००	युरोपेली चेस्टनट
दक्षिण कोरिया	४५,०००	जापानी चेस्टनट
टर्की	६०,०००	युरोपेली चेस्टनट

छ्यला

चेस्टनटयात थीथी कथं नइगु या। थुकियात भुतूइ छुनाः (roasted) नइगु दकलय् लोकंह्वागु पहः ख। थुकियात धुं (flour) यानाः मरि, केक व पाउरोटी दयेकेत छ्यलि। युरोपय् 'मरोन ग्लासे' (Marron glacé) धाःगु चिनीया ति नापं चेस्टनट तसकं नांजाः। थुकियात ला (meat) नाप ल्वाकछ्याना नइगु या। थुकिया सिं (wood) तसकं बल्लाः व ओक (oak) थें हे खनेदु। चेस्टनटया सिमा 'त्यानिन' (tannin) या नं छगू बांलाःगु स्रोत ख। थुकिया सिंख्वला (bark) व हः नं वासःया रूपय् छ्यलेगु या। ताल्ला ईलय् थ्व सिमा बांलाःगु किचः बीगु सिमा नं ख।

ल्वय् व संरक्षण

चेस्टनट सिमाया दकलय् तःधंगु समस्या 'चेस्टनट ब्लाइट' (Chestnut blight) ख। थ्व छगू फंगल ल्वय् ख गुकिं सिमायात स्याना बी। थ्व ल्वचं उत्तर अमेरिकाया अर्बौं सिमात स्यंकूगु इतिहास दु। मेगु छगू समस्या 'इंक डिजिज' (Ink disease) ख गुकिं हाः (root) स्यंकी। 'चेस्टनट गाल वास्प' (Chestnut gall wasp) धाःगु छगू कीटाणुं नं थ्व सिमाया उत्पादनय् ह्रास हइ। आःया इलय् वैज्ञानिकतय्सं ल्वचंप्रति प्रतिरोधी क्षमता दुगु 'ट्रान्सजेनिक' (transgenic) सिमात दयेकेगु परीक्षण यानाच्वंगु दु। यक्व जंगली पशुतेसं दसु लोखर्केछुं (squirrel) व झंगःतय्सं नं थ्व माया मूसि नइ। थ्व सिमाया संरक्षण यायेगु विश्वव्यापी कुतः जुयाच्वंगु दु।

स्वापू दुगु च्वसुत