खानीज्या
खानीज्या (Mining) धइगु जमिनया दुने दुगु बहुमूल्य खनिज (Minerals) वा मेगु भूगर्भीय पदार्थत लिकायेगु प्रक्रिया खः। थुकी लुँ, वहः, कँय्, नँ (Iron), ह्यंग्वाः, व हिरा थेंज्याःगु वस्तुत ला। थ्व ज्या मनूया इतिहासय् मनूया सभ्यता विकासया निंतिं तसकं हे महत्वपूर्ण जूगु ज्या ख छाय्धासा थुकिं धातु व ऊर्जाया स्रोत प्रदान याइ।
खानीज्याया ताजि
[सम्पादन]खानीज्यायात मुख्य रूपं निगु भागय् बाये फइ:
- सतह खानीज्या (Surface Mining): गुब्लय् खनिज बँ या सतहया सतीकं दइ, उब्लय् बँया च्वय्या भाग मुनाः खनिज लिकाइ। थ्व अःपु अले दंकः हे यायेछिं।
- बँ दुनेया खानीज्या (Underground Mining): गुब्लय् खनिज बँया सिक्क दुने दइ, उब्लय् पाको/सुरुङ (Tunnels) खनाः खनिज लिकायेमालि। थ्व जोखिमपूर्ण व थिकेगु ज्या जुइ।
अर्थतन्त्रय् महत्त्व
[सम्पादन]- कच्चा पदार्थ: उद्योगतय्यात आवश्यक नँ, कँय् व मेगु धातु खानीज्या पाखें हे वइ।
- ऊर्जा: ह्यंग्वाः व युरेनियम थेंज्याःगु खनिजं ऊर्जा (Power) उत्पादनय् ग्वाहालि याइ।
- मूल्यवान धातु: लुँ व वहः थेंज्याःगु धातुं देय्या आर्थिक सम्पत्ति व 'रिजर्भ' अप्वयेकी।
- रोजगारी: हलिं न्यंकं यक्व मनूतय्सं खानीज्या पाखें लजगा (Employment) काइ।
वातावरणीय व सामाजिक प्रभाव
[सम्पादन]खानीज्याया छुं नकारात्मक पक्षत नं दु:
- प्रदूषण: खानीज्या पाखें लः व वायु प्रदूषण जुइफु।
- पर्यावरण विनाश: गुं-जंगल स्यनीगु व जीवजन्तुया बासस्थान नष्ट जुइफु।
- थाय्-बाय् हिलाः: खानी खनेगु इलय् छगू थासय् च्वंपिं स्थानीय मनूतय्सं थःगु थाय् त्वताः थाय्-बाय् हिलाः वनेमाःगु अवस्था वयेफु।
प्रविधि व खानीज्या
[सम्पादन]आधुनिक ईलय् रोबोटिक्स व तःधंगु मेसिनया छ्यलाबुलां खानीज्याया उत्पादकत्व (Productivity) अप्वःगु दु। थौंकन्हय् 'डीप सी माइनिङ' (समुद्रया दुने खानीज्या) व भविष्यय् 'स्पेस माइनिङ' (अन्तरिक्षय् खानीज्या) या खँय् नं अनुसन्धान जुयाच्वंगु दु।
लिधंसा
[सम्पादन]- Hartmann, H. L. (2002). Introductory Mining Engineering.
- International Council on Mining and Metals (ICMM) Reports.
- भूगोल व खनिज विज्ञान (Geology and Mineral Science).