कालासि

कालासि, भातासि, गोलभ्यारा (अङ्ग्रेजी: Tomato) छता सिक्क लोकंह्वागु नसा व सि खः। थ्व वनस्पतिया वैज्ञानिक नां सोलानम लाइकोपर्सिकम (Solanum lycopersicum) खः । थ्व वनस्पति सोलानेसी (Solanaceae) माचाछिइ लाः। वनस्पति विज्ञान कथं कालासि छगू सि खःसां नसाय् थुकियात तरकारि कथं छ्यलीगु या। थुकिया मूल उत्पत्ति दक्षिण अमेरिकाया पश्चिमी लागा व मेक्सिकोय् जूगु खः। थ्व छगू दँय् छकः जक सइगु स्वांमा (annual plant) खः। कालासि हलिंया यक्व थासय् सयेकीगु छगू मू नसा खः। थुकियात कचिकं व थुया निगुलिं कथं नइगु या। थुकी यक्व भिटामिन सि (Vitamin C) व लाइकोपिन (Lycopene) दइ गुकिं मनूया उसाँय् भिंकिगु ज्या यायेफु। थौंया इलय् चीन, भारत, टर्की व अमेरिका थ्व उत्पादन याइगु मू देय् खः। कालासिया रङ्ग अप्वः धया थें ह्याउँगु जुइ, तर छुं छुं म्हासुगु, वाउँगु व हाकुगु नं दइ।

वनस्पति विज्ञान

कालासि मा छता स्वांमा खः। थ्व मा साधारण कथं १ निसें ३ मिटर तकया जाः जुइ। थुकिया कचा यक्व दइ व बँय् तक्क थ्यनी। थुकिया हः (leaves) १० निसें २५ सेन्टिमिटर ताःहाकः जुइ। हःया सिथय् चिचाधंगु कचात दइ। थ्व माया स्वां म्हासुसे च्वंनि। स्वां छगू निसें निगु सेन्टिमिटर तःधं जुइ। थुकी ५ फ्व (petals) दइ। वनस्पति विज्ञान कथं थुकिया सि बेरी (berry) खः। सिया दुने यक्व पु (seeds) दइ। कालासिया सिइ लःया मात्रा सिक्क अप्वः दइ। न्हापां सि सइबलय् वाउँगु जुइ। बिस्तारं थ्व पाके जुइबलय् ह्याउँगु जुया वइ। थुकिया पु चिचाधंगु व म्हासुगु रङ्गया जुइ। पु छ्यलाः मेगु कालासि मा पिइगु या।

इतिहास

कालासिया इतिहास सिक्क पुलां। थुकिया उत्पत्ति दक्षिण अमेरिकाया एन्डीज (Andes) गुंच्वः झ्वलय् जूगु धैगु विश्वास दु। न्हापां मेक्सिकोया एजटेक (Aztec) सभ्यताया मनूतय्सं थुकियात नसाया कथं छ्यलाहल। इमिसं थुकियात 'तोमात्ल' (Tomatl) धकाः धाइगु खः। १६गू शताब्दीइ स्पेनिश मनूतय्सं थुकियात युरोपय् हलः। न्हापां युरोपय् थुकियात विषालु वनस्पति तायेकाः नयेगु मयाः। थ्व वनस्पति 'नाइटशेड' (Nightshade) परिवारया खः। तर लिपा इटालीइ थुकियात नसा कथं छ्यलेगु न्ह्याकल। इटालीया मनूतय्सं थुकियात 'पोमो डोरो' (Pomo d'oro) धकाः नां बिल, गुकिया अर्थ लुँयागु स्याउ खः। १८गू शताब्दी तक्क थ्व युरोपय् यक्व लोकंह्वाना वल। अमेरिकाया आदिवासीतय्सं नं थुकियात नइगु याः। बेलायती उपनिवेष काल धुंकाः जक उत्तर अमेरिकाय् थुकिया बुंज्या अप्वया वल। एशियाय् थ्व स्पेनिश व पोर्चुगिज व्यापारीतपाखें थ्यन। थौंया इलय् कालासि मदयेक यक्व देय्या नसा हे पू मवनीगु अवस्था दु। हलिंया इतिहासय् थ्व छगू सिक्क महत्वपूर्ण नसा जुयाः स्थापित जूगु दु।

ब्वथला

हलिंन्यंकं कालासिया यक्व प्रकार (varieties) दु। थुकिया आकार, रङ्ग व सवाः कथं थुकियात बायेगु या। दकलय् तःधंगु कालासियात बिफस्टेक (Beefsteak) धाइ। थ्व तःधंगु व स्याण्डविच (sandwich) दयेकेत छ्यली। चिचाधंगु व चाकुगु कालासियात चेरी (Cherry) कालासि धाइ। चेरी कालासि सलादय् तयेत सिक्क बांलाः। प्लम (Plum) कालासि सस (sauce) दयेकेत यक्व छ्यलीगु या। अथेहे, मेगु प्रकार ग्रेप (Grape) कालासि नं दु। थ्व चेरी स्वया भचा तःहाकः व चिचाधंगु जुइ। हलिमय् १०,००० स्वया अप्वः कालासिया प्रकारत दु।

सिया ब्व

कालासिया ब्व थथे दु

गोलभेंडाया ब्व (Anatomy of Tomato)

                    (1) दं (Stem)
                         |
                    _____|_____
                  /     |     \
                 /      |      \ <--- (2) ख्वला (Skin/Exocarp)
                /   ____|____   \
               /   /         \   \
              |   |  .  :  .  |  <--- (3) ला (Flesh/Mesocarp)
              |   | . (4) पु :  |   |
              |   | . (Seed) :  |   |
               \   \   . : .   /   /
                \   \_________/   /
                 \      (5) दथु   /
                  \____. . .____/
                         * <--- (6) स्वाँ ल्यं (Blossom End Scar)

लेबुल (Labels): १. दं (Stem): कालासिया मा नाप स्वापू दूगु ब्व। २. ख्वला (Skin/Exocarp): कालासिया पिनेया सालूगु ब्व, गुकिलिं पिनेया वातावरण निसें रक्षा याइ। ३. ला (Flesh/Mesocarp): कालासिया दुने च्वंगु रसयुक्त ब्व। ४. पु (Seed): कालासिया दुने च्वंगु चिग्वःगु पु, गुकियात छ्यलाः मेगु कालासि सयेकेफइ। ५. दथु केन्द्र (Central Core): कालासिया दथुया ब्व, सिया संरचनात्मक आधार खः। ६. स्वाँ ल्यं (Blossom End Scar): कालासिया क्वय् च्वंगु चि, गुगुं स्वाँ मदयेधुंका ल्यनिगु ब्व खः।