कण भौतिकशास्त्र
कण भौतिकशास्त्र (Particle physics) भौतिकशास्त्रया छगू मू कचा खः गुकिलिं पदार्थ (matter) व विकिरण (radiation) दयेकीगु आधारभूत कणतय्गु प्रकृतिया अध्ययन याइ। थ्व ख्यःयात "उच्च-ऊर्जा भौतिकशास्त्र" (High-energy physics) नं धाइ, छाय्धाःसा यक्व आधारभूत कणत साधारण अवस्थाय् खनेदइ मखु व इमित लुइकेत उच्च ऊर्जाय् कणतय्त ल्वाके माः (collisions)।[१]
२०गू सदीया सुरुइ परमाणु (atom) हे दकलय् चिधंगु एकाइ मखुसें थ्व स्वया नं चिधंगु "उप-पारमाणविक कण" (subatomic particles) दु धकाः लुयावल। इलेक्ट्रोन (Electron), प्रोटोन (Proton), व न्यूट्रोन (Neutron) या लुइकेगु ज्यां थ्व ख्यःया न्हापांगु पलाः तःगु खः। लिपा, ब्रह्माण्डीय किरण (cosmic rays) व पार्टिकल एक्सीलरेटर (particle accelerators) या दासुज्या (measurement) पाखें मेमेगु यक्व न्हूगु कणत व इमिगु ल्याः (number) लुयावल।
कण भौतिकशास्त्रया दकलय् महत्त्वपूर्ण व सफल सिद्धान्त स्ट्यान्डर्ड मोडेल (Standard Model) खः। थुकिलि पदार्थ दयेकीगु आधारभूत कणत व इमिगु दथुइ जुइगु स्वंगू आधारभूत बल (इलेक्ट्रोम्याग्नेटिक, स्ट्रङ न्युक्लियर, व विक न्युक्लियर बल) यात वर्णन यानातःगु दु। थुकिया संरचना ल्वाकःबुकः (complex) जुसां थुकिलिं ब्रह्माण्डया यक्व खँ थुइकेत ग्वाहालि याइ।[२] स्ट्यान्डर्ड मोडेलय् लुपिं कणतय्त थ्व कथं बायातःगु दु:
क्वार्क (Quarks): थुपिं कणत जानाः प्रोटोन व न्यूट्रोन दयेकी। क्वार्क खुगू प्रकारया दइ (अप, डाउन, चार्म, स्ट्रेन्ज, टप, व बटम)।
लेप्टन (Leptons): इलेक्ट्रोन दकलय् नांजाःगु लेप्टन खः। थुपिं नं खुगू प्रकारया दइ।
बोसोन (Bosons): थुपिं बल (force) बहन याइपिं कणत खः। दसुया निंतिं फोटोन (Photon) नं जः व इलेक्ट्रोम्याग्नेटिक बल बहन याइ।
हिग्स बोसोन (Higgs boson): थ्व कणयात "गड पार्टिकल" (God particle) नं धाइ, गुकिलिं मेमेपिं कणतय्त मास (mass) बीगु ज्या याइ। थ्व सन् २०१२ य् जक प्रमाणित जूगु खः।
कणतय्गु गुण सीकेत व न्हूगु कण मालेत वैज्ञानिकतय्सं "पार्टिकल एक्सीलरेटर" (Particle accelerator) छ्यलिगु या। थन कणतय्त जःया गति (speed of light) सतिक थ्यंकाः छगुलिं मेगुयात बःस्वायेगु बाय् ल्वाकेगु (smash) ज्या जुइ। हलिमया दकलय् तःधंगु व शक्तिशाली एक्सीलरेटर लार्ज ह्याड्रोन कोलाइडर (Large Hadron Collider - LHC) खः, गुगु युरोपेली संस्था सर्न (CERN) य् दु।