कणाद

नेपाललिपि परिक्षण: 𑐠𑑂𑐰 𑐥𑑁𑐫𑐵 𑐣𑐾𑐥𑐵𑐮𑐮𑐶𑐥𑐶𑐂 𑐥𑐬𑐶𑐎𑑂𑐲𑐞 𑐥𑑁 𑐧𑑂𑐰𑐣𑐾𑐟: कणाद 𑐟𑐶𑐫𑐵𑐡𑐶𑐳𑑄𑑋

कणाद (६गू शताब्दी ई.पू.) प्राचीन भारतया छम्ह महान दार्शनिक व वैज्ञानिक खः। वय्‌कलं प्रतिपादन यानादीगु 'वैशेषिक' दर्शनं भारतीय भौतिक शास्त्र व तर्कशास्त्रया जग दयेकूगु दु। वय्‌कःयात हलिंया दकलय् न्हापांम्ह परमाणु सिद्धान्तया प्रतिपादक (Father of Atomism) धकाः नं म्हसीकी, गुम्हेस्यां युनानी दार्शनिक डेमोग्रिटस स्वया नं यक्व न्ह्यः 'परमाणु'या विचाः न्ह्यब्वयादिल।

नांया अर्थ व पहः

'कणाद' धइगु नांया अर्थ 'कण' (Particle) अले 'अद' (नइम्ह/मुंकीम्ह) खः। बाखं कथं वय्‌कलं बुँइ ल्यं दइगु चाना (Grains) मुंकाः नइगु व तसकं संयमित जीवन म्वानादीगु खः। वय्‌कःया थ्व स्वभाव व 'कण' (Matter) या बारे यानादीगु अनुसन्धानया कारणं वय्‌कःया नां 'कणाद' जूवन। वय्‌कःयात 'उलूक' धकाः नं म्हसीकी।

परमाणु सिद्धान्त

कणाद ऋषिं द्रव्य (Matter) या बारे थथे व्याख्या यानादिल:

परमाणु: फुक्कं भौतिक वस्तुत चिधंगु, अदृश्य व अविभाज्य कण 'परमाणु' पाखें दइ।
संयोजन: निगू परमाणु स्वानाः 'द्वयणुक' (Diatomic molecule) दयेकी अले स्वंगू द्वयणुक मिलै जुयाः 'त्रयणुक' दयेकी। थ्व हे प्रक्रिया पाखें फुक्कं भौतिक संसारया निर्माण जुइ।
अनित्यता: भौतिक वस्तुत स्यना वनी तर परमाणु धासा न्ह्याबलें नित्य (Eternal) जुइ।

वैशेषिक सूत्र व पदार्थ

वय्‌कलं च्वयादीगु 'वैशेषिक सूत्र'य् हलिंया फुक्कं वस्तुतय्यात ६गू पुचलय् (पदार्थ) बायादीगु दु: १. द्रव्य: (पृथ्वी, लः, मि, फय्, आकाश, ई, दिशा, आत्मा, मन)। २. गुण: (रङ्ग, स्वाद, गन्ध, स्पर्श आदि)। ३. कर्म: (संचाय्/सनिगु, थाहां वनिगु, कुतुवइगु)। ४. सामान्य: (सामान्य गुण गुकि थीथी वस्तुया दथुइ दइ)। ५. विशेष: (छगू वस्तुया थःगु हे विशिष्ट गुण, गुकिं थ्व वस्तुयात मेगु वस्तुं भिन्न याइ)। ६. समवाय: (स्वापूत)। ७. अभाव (मदूगु)

विज्ञानय् प्रभाव

कणादं फय्‌या गन्ध व लःया शीतलता थेंज्याःगु विषययात वैज्ञानिक तर्कं थुइकेगु कुतः यानादिल। वय्‌कलं 'मि' (Heat) व 'रासायनिक हिउपाः' (Chemical change) या बारे नं न्हापा हे च्वयादीगु दु। वय्‌कःया थ्व विचाःतय्सं आयुर्वेद व रसायनशास्त्र (Alchemical science) या विकासय् तसकं तःधंगु ग्वाहालि याकल।

लुमन्ति

वय्‌कलं च्वयादीगु सूत्रत व दर्शनया व्याख्यात आः नं थी-थी मुनाछेँय् पाण्डुलिपिया रूपय् सुरक्षित दु। वय्‌कःया 'वैशेषिक' दर्शन हिन्दू दर्शनया ६ गू मू दर्शनमध्ये छगू खः।

लिधंसा

Kak, Subhash (2016). Matter and Mind: The Vaiśeṣika Sūtra of Kaṇāda.
Riepe, Dale (1961). The Naturalistic Tradition in Indian Thought.
Sharma, Chandradhar (1960). A Critical Survey of Indian Philosophy.