एमी नोएदर
एमी नोएदर (१८८२–१९३५) छम्ह जर्मन गणितज्ञ खः, गुम्हेसित अल्बर्ट आइन्स्टाइनं 'गणितया इतिहासय् दकलय् महत्वपूर्ण मिसा' धकाः वर्णन यानादीगु दु। वय्कःया ज्यां आधुनिक गणितया 'एब्स्त्राक्त अलजेब्रा' (Abstract Algebra) व सैद्धान्तिक भौतिकशास्त्र (Theoretical Physics) या ख्यलय् हिउपा हलः।
प्रारम्भिक जीवन व संघर्ष
[सम्पादन]एमीया जन्म जर्मनीया एरलाङ्गेनय् छगू यहुदी परिवारय् जूगु खः। वय्कःया अबु म्याक्स नोएदर नं छम्ह गणितया प्राध्यापक खः। उगु ईलय् मिसातय्यात विश्वविद्यालयय् भर्ना जुयेगु अधिकार मदुगुलिं वय्कलं तसकं संघर्ष यानाः गणित सयेकादिल। सन् १९०७ य् वय्कलं गणितय् विद्यावारिधि (PhD) यानादिल, तर मिसा जूगु कारणं ७ दँ तक विश्वविद्यालयय् विना तलब ज्या यायेमाल।
नोएदरया थ्योरम (Noether's Theorem)
[सम्पादन]भौतिकशास्त्रया ख्यलय् एमी नोएदरया दकलय् तःधंगु योगदान 'नोएदरया थ्योरम' (१७१८) खः। थ्व थ्योरमं निगू महत्वपूर्ण खँयात स्वाइ:
- सिमेत्रि (Symmetry): प्रकृतिइ जुइगु सुव्यवस्थित संरचना।
- संरक्षण नियम (Conservation Laws): ऊर्जा व संवेग (Momentum) गबले नं नाश जुइमखु धइगु नियम।
थ्व थ्योरम मदयेक 'सामान्य सापेक्षता' (General Relativity) व 'क्वान्टम मेकानिक्स' थुइकेत तसकं थाकुइगु खः।
आधुनिक अलजेब्राया 'मां'
[सम्पादन]गणितय् वय्कःया ज्याया कारणं वय्कःयात 'आधुनिक अलजेब्राया मां' धकाः नं म्हसीकिगु याइ। वय्कलं 'रिंग' (Rings), 'फिल्द' (Fields), व 'मोद्युल' (Modules) सम्बन्धी न्हूगु सिद्धान्तत प्रतिपादन यानादिल। आः नं गणितय् 'नोएदरियन रिंग' (Noetherian rings) धकाः वय्कःया सम्मानय् नां तःगु दु।
निर्वासन व मृत्यु
[सम्पादन]सन् १९३३ य् जर्मनीय् नाजी शासन सुरु जुइधुंकाः यहुदी जूगु कारणं वय्कःयात विश्वविद्यालयं पितिनाबिल। अनंलि वय्कः अमेरिकाय् वनाः 'ब्रिन मावर कलेज' (Bryn Mawr College) य् ब्वंकादिल। सन् १९३५ य् अप्रेसनया झ्वलय् वय्कःया अकाल मृत्यु जुल।
लिधंसा
[सम्पादन]- Noether, Emmy (1918). "Invariante Variationsprobleme".
- Byers, Nina (1998). "E. Noether's Discovery of the Deep Connection Between Symmetries and Conservation Laws".
- Dick, Auguste (1981). Emmy Noether: 1882–1935.