उत्तर-शास्त्रीय इतिहास

उत्तर-शास्त्रीय इतिहास (अङ्ग्रेजी: Post-classical history) धयागु हलिम इतिहासया उगु कालखण्ड खः गुगु प्राचीन सभ्यताया पतन (विशेष यानाः रोमन साम्राज्य, हान राजवंश, व गुप्त साम्राज्य) लिपा सुरु जुइ व आधुनिक युगया सुरुवात (गथेकि पुनर्जागरण, बारूदयागु आविष्कार, व समुद्री अन्वेषणया युग) तक न्ह्याइ। थ्व ईयात सामान्यतया सन् ५०० ई.सं. निसें सन् १५०० ई.सं. तकया ई मानय् याइ।

थ्व कालखण्डयात युरोपेली इतिहासय् "मध्यकाल" (Middle Ages) धकाः नं म्हसीकेगु या, तर विश्वव्यापी रुपं स्वये बलय् थ्व ई तसकं महत्त्वपूर्ण हिउपाःया ई खः। थ्व इलय् इस्लाम धर्मयागु उदय व विस्तार जुल, मंगोल साम्राज्यं एसिया व युरोपयात थःगु अधीनय् तल, व चीनय् प्रविधि व विज्ञानयागु तःधंगु विकास जुल। थ्व हे इलय् हलिमया थीथी थासय् व्यापारिक सञ्जाल (Trade networks) गथेकि रेशम लपू (Silk Road) व हिन्द महासागरया व्यापार तसकं बल्लाना वल।

कालखण्डया विशेषता

उत्तर-शास्त्रीय इतिहासया छुं मू विशेषता थुकथं दु:

धर्मयागु विस्तार: थ्व युगया दकलय् तःधंगु विशेषता धयागु विश्वया मू धर्मतय्गु विस्तार खः। ईसाई धर्म युरोपय् बल्लाना वल धाःसा बुद्ध धर्म भारतं तिब्बत, चीन, कोरिया, व जापान तक थ्यन। अथे हे, इस्लाम धर्म ७गु शताब्दीइ अरेबियाय् पलिस्था जुयाः, तसकं याकनं मध्य पूर्व, उत्तर अफ्रिका, व स्पेन निसें भारत तक न्यना वल।

व्यापार व स्वापू: प्राचीन कालय् स्वया थ्व इलय् हलिमया थीथी सभ्यतातय्गु दथुइ स्वापू अप्वया वल। रेशम लपू (Silk Road) जुयाः चीनयागु आविष्कार (गथेकि भ्वँ, कम्पास, बारूद) युरोप व मध्य पूर्वय् थ्यन। हिन्द महासागरय् अरब व चिनियाँ नाविकतय्सं व्यापार यात। थुकिलिं यानाः प्रविधि, बुँज्या, व ल्वय् (गथेकि प्लेग) नं छगू थासं मेगु थासय् थ्यन।

साम्राज्यतय्गु उदय: थ्व इलय् हलिमय् त-तःधंगु साम्राज्यत ब्वलन। चीनय् ताङ राजवंश व सोङ राजवंश यागु इलय् स्वर्ण युग खनेदत। मध्य पूर्वय् अब्बासिद खलिफा (Abbasid Caliphate) दुने ज्ञान व विज्ञानयागु विकास जुल। युरोपय् बैजन्टाइन साम्राज्य (Byzantine Empire) व पवित्र रोमन साम्राज्य (Holy Roman Empire) मू शक्ति जुयाच्वन।

थीथी क्षेत्रया इतिहास

पूर्वी एसिया (चीन, जापान, कोरिया)

चीनय् थ्व ईयात "सुइ" (Sui), "ताङ" (Tang), व "सोङ" (Song) राजवंशयागु ई धकाः काइ। ताङ राजवंश (६१८–९०७) यात चीनयागु तजिलजि व साहित्ययागु स्वर्ण युगया कथं हनि। थ्व इलय् चीनं भियतनाम, कोरिया, व मध्य एसिया तक थःगु प्रभाव विस्तार यात। लिपा मंगोलतय्सं कुब्लाइ खानया नेतृत्वय् युआन राजवंश पलिस्था यात, गुकिं चीनयात हलिंया मेमेगु भाग नाप स्वाना बिल।

जापानय् थ्व ईयात "नारा काल" (Nara Period) व "हेयान काल" (Heian Period) धाइ। थ्व इलय् जापानं चीनयागु लिपि, बुद्ध धर्म, व शासन प्रणाली सयेकल। लिपा "कामुकुरा काल" (Kamakura Period) य् सामुराइ (Samurai) वर्गयागु उदय जुल व सामन्तवादी व्यवस्था सुरु जुल।

मध्य पूर्व व उत्तर अफ्रिका

७गु शताब्दीइ मुहम्मद नं इस्लाम धर्मयागु प्रचार यानादिल। वय्कःया मदुगु छुं दशक दुने हे रशिदुन खलिफा व उमय्यद खलिफा अन्तर्गत मुस्मां सेनां पर्सिया (Persia) निसें स्पेन तकया भूभाग कब्जा यात। "इस्लामिक स्वर्ण युग" (Islamic Golden Age)य् बग्दाद, कायरो, व कोर्डोबा थें न्याःगु शहरत शिक्षा व विज्ञानयागु केन्द्र जुल। अल-ख्वारिज्मि (Al-Khwarizmi) थें न्याःपिं गणितज्ञतय्सं बीजगणित (Algebra) यागु विकास यात।

युरोप

युरोपय् थ्व ईयात "मध्यकाल" (Middle Ages) धाइ। सन् ४७६ य् पश्चिमी रोमन साम्राज्ययागु पतन लिपा युरोपय् राजनैतिक अस्थिरता ब्वलंगु खः। थ्व ईयात "अन्धकार युग" (Dark Ages) धकाः नं धायेगु याःसां, थ्व इलय् हे चर्चयागु शक्ति अप्वया वल व विश्वविद्यालयतय्गु (गथेकि अक्सफोर्ड, पेरिस) पलिस्था जुल। १०९६ निसें १२९१ तक क्रुसेड (Crusades) वा धार्मिक हताः जुल, गन युरोपेली ईसाईतय्सं जेरुसेलमयात मुस्मां शासनं लिकायेगु कुतः यात।

१४गु शताब्दीइ "हाकुगु मृत्यु" (Black Death) वा प्लेगयागु महामारीं युरोपयागु करिब ३०% निसें ६०% जनसंख्या स्यानाबिल। तर थुकिया लिच्वः कथं सामन्तवाद (Feudalism) कमजोर जुल व पुनर्जागरण (Renaissance) यागु लँपु चायेकल।

दक्षिण एसिया (भारत व नेपाल)

भारतय् थ्व ईयात "मध्यकालीन भारत" धाइ। उत्तर भारतय् हर्षवर्धनयागु साम्राज्य लिपा थीथी राजपूत राज्यत ब्वलन। लिपा, १०गु शताब्दी निसें मुस्मां आक्रमण सुरु जुल व दिल्ली सल्तनतयागु पलिस्था जुल। दक्षिण भारतय् चोल साम्राज्य (Chola Empire) तसकं शक्तिशाली जुल, गुकिं दक्षिण-पूर्वी एसिया नाप समुद्री व्यापार यात।

नेपाःया सन्दर्भय् थ्व ई "मध्यकाल" खः। लिच्छवि कालया पतन लिपा नेपाल मण्डलय् मल्ल काल सुरु जुल। सन् १२०० निसें १७६८ तकया थ्व इलय् नेपालय् कला, वास्तुकला, व संस्कृतियागु तःधंगु विकास जुल। थ्व हे इलय् जयस्थिति मल्ल थें न्याःपिं जुजुं सामाजिक हिउपा हल व यक्ष मल्ल लिपा स्वनिगः कान्तिपुर, ललितपुर, व भक्तपुरय् ब्वथल।

उत्तर-शास्त्रीय युगयागु अन्त्य

१५गु शताब्दीइ थीथी घटनातय्सं उत्तर-शास्त्रीय युगयागु अन्त्य व आधुनिक युगयागु सुरुवात यात:

• सन् १४५३ य् कन्स्टान्टिनोपल (Constantinople) यागु पतन, गुकिं युरोपय् बैजन्टाइन साम्राज्ययागु अन्त्य यात।
• कोलम्बसद्वारा सन् १४९२ य् अमेरिकायागु "लुइकेज्या" (Discovery of Americas), गुकिं "न्हूगु हलिं" व "पुलांगु हलिं" दथुइ स्वापू दयेकल।
• बारूद व बन्दुकयागु व्यापक प्रयोग, गुकिं हताःयागु शैली हिलाबिल।
• युरोपय् पुनर्जागरण (Renaissance) यागु सुरुवात, गुकिं विज्ञान, कला, व मानववादयात न्ह्यःने हल।

स्वयादिसँ

• इतिहास