आधुनिक दर्शन

आधुनिक दर्शन (Modern philosophy) धइगु पश्चिमी दर्शनया छगू युग खः, गुगु १७गू सदीया सुरुइ निसें २०गू सदीया सुरु तक दयाच्वन। थ्व युगय् मध्यकालीन दर्शनया धार्मिक व धर्मशास्त्रीय खँ त्वताः, मानव तर्क (reason), अनुभव (experience), व विज्ञानयात तःधंगु महत्त्व बिल। थुकिलिं प्राचीन व मध्यकालीन मान्यतायात न्ह्यसः थनाः ज्ञानया न्हूगु लँपु चायेकल। आधुनिक दर्शनया पलिस्था रेने डेस्कार्टेस (René Descartes) पाखें जूगु धकाः हनिगु याः।^[१]

प्रारम्भिक आधुनिक दर्शन

१७गू व १८गू सदीया दर्शनयात निगू मू विचारधाराय् (schools of thought) बायेछिं:

तर्कवाद वा बुद्धिवाद (Rationalism): थ्व विचाः कथं ज्ञानया मू स्रोत मानव तर्क व बुद्धि खः। इन्द्रियपाखें वइगु ज्ञान न्ह्याबिलें पाय्छि मजुइगुलिं तर्कपाखें जक सत्य सीकेफइ धइगु थ्व विचाःया मान्यता खः। थुकिया मू दार्शनिकत रेने डेस्कार्टेस, बारुख स्पिनोजा (Baruch Spinoza), व गोटफ्रिड लाइब्निज (Gottfried Leibniz) खः। डेस्कार्टेसया धापू "जिं विचाः याये, उकिं जि दु" (I think, therefore I am) थ्व युगया दकलय् नांजाःगु धापू खः।

अनुभववाद (Empiricism): थ्व विचाः कथं ज्ञानया मू स्रोत मानवया इन्द्रिय अनुभव (sensory experience) खः। जोन लक (John Locke), जर्ज बर्कले (George Berkeley), व डेभिड ह्युम (David Hume) थुकिया मू दार्शनिकत खः। जोन लकं मनूया मति (mind) जन्मया इलय् छगू खाली भ्वँ (blank slate वा Tabula rasa) थें जुइ, व फुक्कं ज्ञान अनुभवं जक वइ धकाः धयादिल।

कान्टया दर्शन व ज्ञानोदय (Kant and Enlightenment)

१८गू सदीया अन्त्य पाखे, इमानुएल कान्ट (Immanuel Kant) नं बुद्धिवाद व अनुभववाद निगुलिं विचाःयात स्वानाः छगू न्हूगु दर्शन न्ह्यब्वल। वय्कलं ज्ञान सीकेत अनुभव व मति निगुलिं माः धकाः स्यनादिल। वय्कःया विचाःतय्सं "प्रबोधन बाय् ज्ञानोदय" (Enlightenment) यात तःधंगु लिच्वः लाकल। थ्व इलय् मानव अधिकार, स्वतन्त्रता, व विज्ञानया तःधंगु विकास जुल।

लिपाया आधुनिक दर्शन

१९गू सदीइ दर्शनशास्त्रय् यक्व न्हूगु आन्दोलनत वल, गुकिलिं झीगु समाज व राज्य प्रणालीयात थुइकेत ग्वाहालि यात।

जर्मन आदर्शवाद (German Idealism)

कान्टया विचाःयात लिपा जर्ज विल्हेल्म फ्रेडरिक हेगेल (G.W.F. Hegel) नं परिमार्जन यानादिल। हेगेलया द्वन्द्वात्मक (dialectical) पद्धतिया तःधंगु प्रभाव खनेदत, गुकिलिं इतिहास व समाज गथे विकास जुइ धइगु खँ थुइकी।

उपयोगितावाद व मार्क्सवाद (Utilitarianism and Marxism)

जेरेमी बेन्थम (Jeremy Bentham) व जोन स्टुअर्ट मिल (John Stuart Mill) नं "उपयोगितावाद" या सिद्धान्त न्ह्यब्वल, गुकिलिं दकलय् अप्वः मनूतय्गु दकलय् अप्वः सुख (greatest happiness for the greatest number) यात जोड बिल। थ्व हे इलय् कार्ल मार्क्स (Karl Marx) व फ्रेडरिक एंगेल्स (Friedrich Engels) नं मार्क्सवादया पलिस्था यानादिल, गुकिलिं पुँजीवादी समाजया आलोचना यात व वर्ग संघर्षया खँ ल्हात।

अस्तित्त्ववाद व शून्यवाद (Existentialism and Nihilism)

१९गू सदीया अन्त्य पाखे सोरेन किर्केगार्ड (Søren Kierkegaard) व फ्रेडरिक निट्से (Friedrich Nietzsche) नं अस्तित्त्ववादया जग तःगु खः। निट्सेया "द्यः मदु" (God is dead) धइगु धापू व किर्केगार्डया व्यक्तिगत स्वतन्त्रताया विचाः आधुनिक हलिमया निंतिं तसकं महत्त्वपूर्ण जुल।

आधुनिक दर्शनया प्रभाव

थ्व युगया दर्शनं थौंकन्हय् या विज्ञान, राजनीति, व कानुनया जग दयेकाबिउगु दु। लोकतन्त्र, मानव अधिकार, व व्यक्तिगत स्वतन्त्रता थें न्याःगु विचाःत थ्व हे युगया उपज खः।