अफ्रिकाया इतिहास

अफ्रिकाया इतिहास मनू जातिया विकास निसें आधुनिक गणतन्त्र तकया छगू तसकं ताःहाकःगु व जटिल इतिहास खः। अफ्रिकायात "मनू जातिया उद्गम थाय्" (Cradle of Humankind) धकाः नं हनि।

प्राचीन काल

अफ्रिकाया प्राचीन इतिहास हलिंया सभ्यताया विकासय् तसकं महत्त्वपूर्ण दु:

• प्राचीन मिश्र: नाइल खुसिया सिथय् विकसित जूगु थ्व सभ्यता थःगु पिरामिड, ममी, व उन्नत लिपि (Hieroglyphics) या निंतिं हलिं न्यंकं नांजाः।
• कुश व अक्सुम (Kush and Aksum): थ्व राज्यतय्सं व्यापार व वास्तुकलाय् तःधंगु प्रभाव लाकल। अक्सुम साम्राज्यं रोमन साम्राज्य नाप व्यापारिक स्वापू दयेकल।
• कार्थेज : उत्तर अफ्रिकाया थ्व शक्तिशाली नगर-राज्यं भूमध्यसागरया व्यापारय् थःगु आधिपत्य दयेकल।

मध्यकाल व तःधंगु साम्राज्यत

मध्यकालय् अफ्रिकाया थीथी राज्यतेगु सुवर्ण युग खनेदु:

पश्चिमी अफ्रिका

• घाना साम्राज्य: पश्चिमी अफ्रिकाय् ३०० निसें १२३५ तक्क दयाच्वंगु छगू शक्तिशाली मध्यकालीन साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्ययात स्थानीय भाषाय् 'वागादु' (Wagadou) धकाः नं म्हसीकी। आधुनिक घाना देय् स्वया पृथक थ थ्व साम्राज्य वर्तमान माउरी तानिया, सेनेगल व मालीया क्षेत्रय् लाःगु खः। सोनिनके (Soninke) प्रजातिया मनूतयेसं थ थ्व साम्राज्यया पलिस्था याःगु खः। साम्राज्यया मू राजधानी कुम्बी सालेह (Koumbi Saleh) खः, गन व्यापार व शासनया तःधंगु केन्द्र दयाच्वन। घाना साम्राज्य सहारा पार (Trans-Saharan) व्यापारया मू केन्द्र खः, गन लुँ व चि (salt) या व्यापार दकलय् मू खः। साम्राज्यया जुजुयात 'घाना' (युद्धया नायक) धाइगु खः, गुकिया नामं लिपा साम्राज्यया नामकरण जुल। घानाया जुजुतयेसं थःगु राज्यय् लुँया व्यापारय् कर तयाः अपार सम्पत्ति आर्जन यात। थ्व राज्यं भूमध्यसागरीय लागा व उप-सहारा अफ्रिका दथुइ व्यापारिक बहुल स्वापू दयेकल। ११गु शताब्दी लिपा उत्तर अफ्रिकाया अल्मोराविदया आक्रमण व व्यापारिक मार्गया परिवर्तनं घाना साम्राज्य कमजोर जुयावन। १२३५इ सोसः (Soso) साम्राज्य व लिपा माली साम्राज्यं थुकियात थःगु अधीनय् यात। थ्व साम्राज्यं पश्चिमी अफ्रिकाय् राज्य निर्माण व व्यापारया जग दयेकल।
• माली साम्राज्य: थ्व साम्राज्य पश्चिमी अफ्रिकाय् १२३५ निसें १६७० तक्क दयाच्वंगु छगू विशाल व तःमि मन्दिङ्गो (Mandinka) साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्यया पलिस्था सुन्दिआता केइता (Sundiata Keita) नं सोसः साम्राज्ययात बुकाः याःगु खः। थ्व साम्राज्य नाइजर खुसि (Niger River) या ताःहाकःगु लागाय् दयाच्वन व थुकिया मू राजधानी नियानी (Niani) खः। माली साम्राज्यं घाना साम्राज्यया पुलांगु व्यापारिक मार्ग व लुँ-चि या खानीत थःगु नियन्त्रणय् लाकल। थुकिया दकलय् नांजाःम्ह शासक मान्सा मुसा (Mansa Musa) खः, गुम्हेस्यां १३२४इ मक्काया हज यात्रा यानाः थःगु अपार लुँ व धन-सम्पत्ति ब्वयेगु ज्या यानादिल। मान्सा मुसाया पालय् तिम्बक्तु (Timbuktu) नगर इस्लामी शिक्षा, कला व व्यापारया हलिमय् नांजाःगु केन्द्र जुल। तिम्बक्तुया संकोरे विश्वविद्यालय (Sankore University) य् द्वलंद्व पाण्डुलिपि व विद्वानत मुन। माली साम्राज्यया समृद्धिया मू आधार सहारा पार व्यापार, बुँज्या व कर प्रणाली खः। थ थ्व साम्राज्यय् 'कुरुकान फुगा' (Kurukan Fuga) नांया मौखिक संविधान आधारित कानुन लागू जुयाच्वन। १५गु शताब्दी लिपा सांगहाई साम्राज्यया उदय व आन्तरिक उत्तराधिकारया द्वन्द्वं माली साम्राज्य कमजोर जुयावन। थ्व साम्राज्ययात अफ्रिकाय् संस्कृति, समृद्धिया व इस्लामी सभ्यताया स्वर्णयुगया रूपय् कायेगु या।
• अल्मोराविद राजवंश: ११गु शताब्दीइ उत्तर अफ्रिकाय् पलिस्था जूगु छगू बर्बर मुस्मां साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्यया उदय वर्तमान माउरी तानिया व मोरक्कोया लागां सुरु जूगु खः। थ्व राजवंशया संस्थापकत बर्बर संहाजा (Sanhaja) जनजातिया मनूत खः। अब्दुल्लाह इब्न यासिनं थ्व धार्मिक व सैनिक आन्दोलनया नेतृत्व यानादीगु खः। यूसुफ इब्न ताशफिन थ्व राजवंशया छम्ह मू व शक्तिशाली शासक खः, गुम्हेस्यां मराकेश (Marrakech) नगरयात थःगु राजधानी दयेकाः साम्राज्यया विस्तार यात। अल्मोराविद राजवंशं उत्तरी अफ्रिका निसें कयाः आइबेरियन प्रायद्वीप (आधुनिक स्पेन व पोर्चुगल) या अन्दालुसिया (Al-Andalus) तक्क थःगु राज्य विस्तार यात। इपिं १०८६इ अन्दालुसियाय् वनाः क्रिश्चियन सेनायात जाल्लाका (Zallaca) या युद्धय् पराजित यात। थ्व साम्राज्यं पश्चिमी अफ्रिका व भूमध्यसागरीय क्षेत्र दथुइ व्यापार व इस्लामी संस्कृतियात तःधंगु प्रवर्धन यात। अल्मोराविद साम्राज्यया पालय् कला, स्थापत्य व इस्लामी विद्वताया तःधंगु विकास जुल। १२गु शताब्दीया मध्यय् अल्मोहाद (Almohad) आन्दोलनया उदय लिपा थ्व राजवंशया पतन जुल। थ्व राजवंशं उत्तर अफ्रिका व युरोपया इतिहासय् छगू महत्त्वपूर्ण छाप त्वःतावंगु दु।
• सोङ्गहाइ साम्राज्य: थ्व साम्राज्य १५गु व १६गु शताब्दीइ पश्चिमी अफ्रिकाय् स्थापित अफ्रिकन इतिहासया दकलय् तःधंगु साम्राज्यत मध्ये छगू खः। थ्व साम्राज्य नाइजर खुसिया क्षेत्रय् विकास जुल व थुकिया मू केन्द्र गाओ (Gao) नगर खः। न्हापा माली साम्राज्यया अधीनय् च्वंगु सांगहाईं लिपा थःगु स्वतन्त्रता कायम यानाः विशाल साम्राज्य दयेकल। साम्राज्यया महान संस्थापक सन्नी अली (Sonni Ali) नं थःगु सैनिक अभियानं तिम्बक्तु व जेन्ने (Djenné) थें जाःगु मू व्यापारिक नगरत कब्जा यात। सन्नी अली लिपा अस्किया मोहम्मद (Askia Mohammad) साम्राज्यया शासक जुल, गुम्हेस्यां केन्द्रीकृत प्रशासनिक प्रणाली व इस्लामी कानुन लागू यात। अस्किया मोहम्मदया पालय् सोङ्गहाइ साम्राज्यं कला, विज्ञान, व इस्लामी शिक्षाया ख्यले तःधंगु प्रगति यात। साम्राज्यया अर्थव्यवस्था सहारा पार व्यापारय् आधारित जुयाच्वन, गन लुँ, दास, व चि मू व्यापारिक वस्तुत खः। सोङ्गहाइ साम्राज्यया शक्तिशाली सेना व व्यवस्थित नौसेनां नाइजर खुसिया व्यापार मार्गया सुरक्षा यानाच्वन। १५९१इ मोरक्कोया सादी राजवंशं तोन्दिबीया युद्धय् (Battle of Tondibi) आधुनिक तुपः/बन्दुक व तोपया प्रयोग यानाः सोङ्गहाइ सेनायात पराजित यात। थ थ्व पराजय लिपा सोङ्गहाइ साम्राज्य छिन्नभिन्न जुल व अफ्रिकाय् विशाल साम्राज्यतया युग क्वचाल।
• कानेम–बोर्नु साम्राज्य: थ्व मध्य अफ्रिकाय् ९गु शताब्दी निसें १९गु शताब्दी तक्क न्हापां कानेम व लिपा बोर्नुया रूपय् दयाच्वंगु छगू तःधंगु साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्य चाड पुखू (Lake Chad) या नाप-लागाय् लाःगु आधुनिक नाइजेरिया, नाइजर, चाड व क्यामरुनया भागय् दयाच्वन। थ्व साम्राज्यया पलिस्था सेफुवा (Sayfawa) राजवंशं याःगु खः, गुकिं अफ्रिकाय् दकलय् ताःहाकःगु समय तक्क शासन यात। ११गु शताब्दीइ थ्व साम्राज्यया शासकतयेसं इस्लाम धर्म स्वीकार यात, गुकिं थुकियात इस्लामी जगत नाप स्वायेत ग्वाहालि यात। साम्राज्यया अर्थव्यवस्था सहारा व्यापार, मुख्यतया दास, सलः व वसःया व्यापारय् आधारित जुयाच्वन। १४गु शताब्दीइ आन्तरिक संघर्ष व बिलाला (Bulala) जनजातिया आक्रमणया कारणं साम्राज्यया केन्द्र कानेमं बोर्नु लागाय् स्थानान्तरण जुल। १६गु शताब्दीइ इद्रिस अलोमा (Idris Alooma) या शासनकालय् थ्व साम्राज्य थःगु शक्तिया उत्कर्षय् थ्यन। अलोमां साम्राज्यय् सैनिक सुधार यानाः उस्मानी साम्राज्य नाप तुपः/बन्दुक व सैनिक सल्लाहकार हयाः सेनायात आधुनिक यात। थ्व साम्राज्यं सहारा पार व्यापार मार्गया सुरक्षा व नियन्त्रण यात। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् आन्तरिक कमजोरी व फुलाणी जिहाद लिपा १८९३इ राबिह जुबैरया आक्रमणं थ थ्व साम्राज्यया अन्त्य जुल।
• सांस्कृतिक केन्द्र: तिम्बकतु (Timbuktu) थ्व ईया शिक्षा व समृद्धिया निंतिं नांजाःगु सहर खः।

दक्षिणी अफ्रिका

• बार्तुल (Great Zimbabwe): दक्षिण अफ्रिकाया थ्व थासय् ल्वहँया तःधंगु संरचनात दयेकूगु खनेदु।

पूर्वी अफ्रिका

• अजुरान सल्तनत: छगू सोमाली मुस्मां साम्राज्य खः, गुकिं १३गु निसें १७गु शताब्दी तक्क अफ्रिकाया नेकू (Horn of Africa) लागाय् शासन याःगु खः। थ्व राज्य मध्यकालीन युगय् हिन्द महासागरया व्यापारय् छगू प्रभावशाली शक्तिया रूपय् दयाच्वन। थ्व साम्राज्यया पलिस्था अजुरान राजवंशं याःगु खः, गुकिं सोमालियाया मध्य व दक्षिण ब्वयात छधी यानाः छगू केन्द्रीकृत राज्य निर्माण यात। थ्व सल्तनत थगु परिष्कृत ल-सीका (hydrological engineering) व क्वाः दयेकेगु निंतिं नांजाः। थःगु बुँज्याया सिंचाई प्रणालीयात सशक्त यायेत इपिं हाइड्रोलिक इन्जिनियरिङय् विशेषज्ञ जुयाच्वन। अजुरान सल्तनतं मोगादिशु व मेमेगु तटीय नगरतया माध्यमं चीन, भारत, फारस व अरब निसें व्यापारिक स्वापू तयातःगु खः। थ्व राज्यं समुद्र पारया रेशम, मस्ला व वसः व्यापारयात नियन्त्रण यात। थ्व सल्तनतया जलसेनां विदेशी आक्रमणकारीत, विशेष यानाः पोर्चुगिजतयेत सोमाली तटं पराजित यानाः थःगु क्षेत्रया रक्षा यात। थ्व साम्राज्यय् इस्लामी कानून (शरीया) व कर प्रणाली पूर्ण रूपं लागू जुयाच्वन। १७गु शताब्दीया लिपांगु भागय् आन्तरिक विद्रोह व स्थानीय कबीलातेगु स्वायत्तताया कारणं थ्व साम्राज्यया पतन जुल। थ्व साम्राज्यं अफ्रिकाय् इस्लामी स्थापत्य व जल-इन्जिनियरिङया तःधंगु योगदान बियावंगु दु।
• इथियोपियन साम्राज्य: थ्व साम्राज्ययात अक्सुम लिपाया कालखण्डय् 'अबिसिनिया' (Abyssinia) धकाः नं म्हसीकी, अफ्रिकाया छगू ऐतिहासिक साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्य १२७०इ सोलोमोनिक राजवंशया पलिस्था निसें १९७४ तक्क अस्तित्वय् दयातःगु खः। थ्व साम्राज्य अफ्रिकाया नेकू (Horn of Africa) लागाय् लाःगु आधुनिक इथियोपिया व इरिट्रियाया क्षेत्रय् दयाच्वन। थ्व अफ्रिकाया उप-सहारा क्षेत्रया दकलय् पुलांगु व निरन्तरता दुगु स्वतन्त्र राज्यत मध्ये छगू खः। थ्व साम्राज्यय् इसाई धर्म (इथियोपियन अर्थोडक्स चर्च) राजकीय धर्मया रूपय् स्थापित जुयाच्वन। साम्राज्यया इतिहासय् अरब, उस्मानी (Ottoman) साम्राज्य व जःलाखःला मुस्मां सल्तनतत नाप यक्व युद्धत जुल। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् सम्राट मेनेलिक द्वितीयं साम्राज्यया सीमा विस्तार यानाः आधुनिक इथियोपियाया रूप दयेकल। इथियोपियन साम्राज्यं १८९६इ अड्वाया युद्धय् (Battle of Adwa) इटालियन सेनायात पराजित यानाः अफ्रिकाय् युरोपीय औपनिवेशिक विस्तारयात पनाबिल। थ्व कारणं इथियोपिया औपनिवेशिक युगय् नं थःगु स्वतन्त्रता कायम यायेफूगु अफ्रिकन देय् जुल। साम्राज्यया अन्तिम सम्राट हैल सेलासी १ खः, गुम्हेसित १९७४इ सैनिक तख्तापलटं पदच्युत यात। थ्व साम्राज्यया इतिहास अफ्रिकन स्वाभिमान व संस्कृतिया प्रतीकया कथं कायेगु या।

औपनिवेशिक काल

१९-गू शताब्दीया अन्त्यय् युरोपीय शक्तितय्सं अफ्रिकायात थःथः दथुय् ब्वथल, गुकियात "Scramble for Africa" धाइ:

• बर्लिन सम्मेलन (१८८४-८५): थ्व सम्मेलनं अफ्रिकाया सीमा निर्धारण याकल, गुकिया प्रभाव आःतक नं अफ्रिकाया सीमा विवादय् खनेदु।
• शोक व संघर्ष: औपनिवेशिक शासनं अफ्रिकाया प्राकृतिक स्रोतया दोहन यात अले दास व्यापार (Slave trade) पाखें मानवीय संकट हल।

आधुनिक अफ्रिका व स्वतन्त्रता

२०-गू शताब्दीया दथुपाखें अफ्रिकी राष्ट्रतय्सं स्वतन्त्रता प्राप्त यायेगु सुरु यात:

• पान-अफ्रिकानिजिम (Pan-Africanism): अफ्रिकी एकताया निंतिं थ्व विचाः तसकं नांजाल।
• नेल्सन मन्डेला: दक्षिण अफ्रिकाया रङ्गभेद (Apartheid) विरुद्धया लडाईं हलिं न्यंकं मानवीय न्यायया निंतिं तःधंगु प्रभाव लाकल।

अफ्रिकाया इतिहासया प्रभाव

अफ्रिकाया इतिहासया प्रभाव आधुनिक हलिंया संगीत, कला, व राजनीतिइ खनेदु। अफ्रिकी डायस्पोरा (Diaspora) नं हलिंया संस्कृति विकासय् महत्त्वपूर्ण भूमिका म्हितूगु दु।

स्वयादिसँ

• अफ्रिका

लिधंसा

• Shillington, Kevin (2012). History of Africa.
• UNESCO (1981). General History of Africa.