अजमीढ

अजमीढ वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

शास्त्रय् दसु

अष्टाध्यायी हिन्दी व्याख्या सहितम् — चतुर्थः अध्यायः [४|२|१२४] जनपदतदवघ्योश्च - वृद्धसंज्ञक भिन्न जनपदवाचक तथा जनपदसीमावाचक प्रातिपादिकों से शौषिक वुञ् प्रत्यय होता है। | जनपदवाचिनः- आभिसारकः, आदर्शकः। जनपदावधिवाचिनः = औपुष्टकः, श्यामायनकः, त्रैगर्त्तकः। [४|२|१२५] अवृद्धादपिबहुवचनविषयात् - वृद्धसंज्ञक भिन्न जनपदवाचक तथा जनपदसीमावाचक शब्दों से भी वुञ् प्रत्यय होता है यदि प्रकृति बहुवचनान्त हो। | अङ्ग + वुञ् == आङ्गकः, वङ्ग + वुञ् == वाङ्गकः, कलिङ्ग + वुञ् == कलिंगकः । अजमीढ + वुञ् == आजमीढकः, अजक्रन्द + वुञ् == आजक्रन्दकः। [४|२|१२६] कच्छाग्निवक्त्रवर्तोत्तरपदात् - कच्छोत्तरपदक, अग्न्युत्तरपदक, वक्त्रोत्तरपदक तथा गत्तोत्तरपदक देशवाची प्रातिपादिकों से शौषिक वुञ् प्रत्यय होता है। | दारुकच्छ + वुञ् == दारुकच्छकः, पिप्पलीकच्छ + वुञ् == पैप्पलीकच्छकः । काण्डाग्नि + वुञ् == काण्डाग्नकः । इन्द्रवक्त्र + वुञ् == ऐन्द्रवक्त्रकः । बहुवर्त + वुञ् == बाहुवर्तकः।

काशिका (पदमञ्जरीव्याख्यासहिता) — चतुर्थोऽध्यायः — प्रथमः पादः साल्वावयवप्रत्यग्रथकलकूटाश्मकादिञ्‌ ।। 4.1.173 ।। सल्वा क्षत्त्रियेति पाठः, तन्नामिकेति वचनात्‌, इदं हि तन्नामिकाणः प्राप्त्यर्थमुक्तम् । न च साल्वाशब्दात्तस्य प्राप्तिः, वृद्धत्वात, सलेर्वप्रत्ययः । अणपीष्यत इति । साल्वावयवे अपदातौ साल्वादिति निर्देशात्, न च निपातितोऽण्‌ ढकोऽपवादः, `साल्वेयगान्धारिभ्या च' इति निर्देशात्‌ । तेभ्यः क्षत्त्रियवृत्तिभ्य इति । `जनपदशब्दात्क्षत्त्रियात्‌' इत्यनुवृत्तेरेतल्लभ्यते । `उदुम्बरास्तिलखलाः' इति श्लोकः प्रदर्शनार्थः । तेन बुस, अजमीढ, आजकन्द--इत्येतेभ्यो।ञपि भवति; तथा च भाष्य उदाहृतम्---बौसिः, आजमीढिः, आजकन्दिरिति । साल्वावयवसंज्ञिता इति । साल्वावयव---इत्येवं शब्दिता इत्यर्थः ।। ते तद्राजाः ।। 4.1.174 ।। तथा चैवोदाहृतमिति । तत्र `तद्राजस्य बहुषु तेनैवास्त्रियाम्' मित्यत्र कार्याश्रयमुदाहृतम्, इह तु प्रकरणे रूपाश्रयम् ।।

वाचस्पत्यम् — अङ्गराग

भवादौ कुर्व्वा० ण्य । आजमार्य्यस्तद्भवादौ त्रि० ।

अजमीढ पु० अजोमीढः यज्ञे सिक्तः यत्र ब० । (आजमीर)

प्रसिद्धे देशे । राजनि अण् । आजमीढः तद्देशाधिपे

प्रसिद्धतया युधिष्ठिरे ।

शब्दकल्पद्रुमः — अच

निर्घण्टः ॥

अजमीढः, पुं, (अजः छागः यज्ञे मीढः सिक्तो यत्र

सः तद्देशाधिपः अजमीढ + अण् संज्ञापूर्ब्बक-

वृद्धेरनित्यत्वात् वृद्ध्यभावः ।) राजा युधिष्ठिरः ।