येँ महानगरपालिका
| येँ महानगरपालिका येँ ञे (ञेँ देय्) |
|
 |
|
| नारा: जिगु पौरख, जिगु गौरव, जिगु येँ देय् | |
| Coordinates: 27°42′N 85°20′E / 27.7°N 85.333°E | |
| देय् | नेपाः |
|---|---|
| विकास क्षेत्र | मध्यमाञ्चल |
| अञ्चल | बागमती |
| जिल्ला | येँ |
| पलिस्था | ७२३ [१] |
| Government | |
| - Type | निर्वाचित |
| - मेयर | मदुगु |
| क्षेत्रफल | |
| - Total | ५०.६७ km² (१९.६ sq mi) |
| - Land | ५०.६७ km² (१९.६ sq mi) |
| Population (2001) | |
| - Total | ६७१,८४६ |
| Time zone | GMT +5:45 (UTC) |
| Website: http://www.kathmandu.gov.np/ | |
येँ महानगरपालिका (प्राचीन नेपालभाषा:ञे देय्, संस्कृत:कान्तिपुर नगर) नेपाःया राजधानी ख| थ्व नगर समुद्र सतह स्वया १३०० मिटर च्वे ला [२] व ५०॰८ वर्ग किमिय् दयाच्वंगु दु[३] । येँ नेपाःया दक्ले तःधंगु अन्तर्राष्ट्रीय नगर ख गन पर्यटकया दक्ले अप्व आगमन जुइ। प्यंगु गुंया दथुइ दूगु नेपाः स्वनिगःया पश्चिमी क्षेत्रय् अवस्थित थ्व नगर युनेस्कोया विश्व सम्पदा धलखे नं दयाच्वंगु दु। थ्व नगरया बां-बांलाःगु देगलं सकल हलिमय् थःगु पृथक पहचान तयातःगु दु। नापं थ्व नगरय् प्राचीन ई निसेंया बजाः थौं कन्हे तक्क नं दयाच्वंगु दु।
धलः |
[सम्पादन] नामाकरण
येँ खँग्वः प्राचीन नेपालभाषाया "ञें"या अपभ्रंश ख। थ्व थाय्यात ञें धका किरातकालय् हे धयातःगु खने दु।
थ्व नगरया खेँ व भारोपेली भाषाया नां "काठमाडौँ" संस्कृत खँग्वः "काष्ठमण्डप"या अपभ्रंश ख। काष्ठमण्डप धाःगु थ्व नगरया दथुइ अवस्थित छगू सतः ख। थ्व सतः छमा हे सिमाया सिं छ्येला देकुगु धैगु विश्वास दु । थ्व वैभवशाली सतःया नामं भारोपेली भाषाय् थ्व नगरया नामाकरण यानातःगु खने दु।
थ्व नगरया मध्यकालीन नां कान्तिपुर ख। मध्यकालीन युगय् थ्व नगरय् झःझः धायेकः दयावःगु कान्ति व वैभवं थ्व नगरया नां कान्तिपुर धकातःगु ख।
[सम्पादन] इतिहास
येँया दक्ले पुलांगु बस्तीया ऐतिहासिक प्रमाण मदु। अथे जुसां थ्व नगरया बारेय् थी-थी धार्मिक सफू, स्तोत्र व वंशावलीइ च्वयातःगु खने दु। स्वयम्भू पुराण कथं नेपाः स्वनिगः छगू तःधंगु पुकु जुयाच्वंबिले महाचीनं बोधिसत्त्व मंजुश्री थन बिज्याल। वसपोलं थ्व पुकुया दक्षिणी भागय् अवस्थित कक्षपाल पर्वत व गुह्येश्वरी क्षेत्रय् थःगु खड्ग चन्द्रह्रासं प्रहार याना थ्व पुकुया लः निकास याना बिज्याल [४] [५] । भूगोलविदतेसं नं थ्व तथ्य स्वीकार या कि छगू ईले येँ पुकु ख। मंजुश्री नं धर्म रक्षित राज्य पलिस्था यायेत मंजुपतन नगरया पलिस्था यानादिल व धर्माकरयात थ्व न्हूगु राज्यया जुजु देकाः चीन बिज्याल।
गोपाल वंशावली व पशुपति पुराण कथं गोपालवंशया मनुत थ्व थासय् भगवान श्रीकृष्णया अनुयायीया कथं सा लहिहुं थ्व थासय् थ्यना थन च्वंगु खने दु ।
[सम्पादन] परापूर्वकाल
पुरातात्विक मालेज्या नं लुयावःगु जानकारी कथं येँ मध्य हिमाली क्षेत्रया प्राचीनतम बस्तीय् छगू ख [६] । थी-थी मालेज्याय् लूगु प्रमाण् कथं १६७ इपू निसें १ इसं तक्कया अप्पा येँ व येँ नापंया लागाय् लूगु दु[७]।
[सम्पादन] किरांतकाल
किरांतकालीन येँया निश्चित अवशेष मलु। अथे जुसां वंगःया आकाश भैराद्यःयात किरांत जुजु यलम्बर धायेगु या।
[सम्पादन] लिच्छविकाल
लिच्छवि वंशया जुजु गुणकामदेवया ई स्वया न्ह्यः येँइ (आःया येँ महानगरपालिकाया कोर सिटीइ) दक्षिणय् दक्षिण कोलिग्राम (मंजुपत्तन/यंगाल) व उत्तरय् यंबु /कोलिग्राम नांया निगु थी-थी बस्ती दु [८] । थ्व निगु बस्ती छगू खड्गाकारया जमिनय् दयाच्वन गुकिया स्वखेर खुसि (विष्णुमती, बागमती व तुकुचा) व छखेर भीर व सिं-गुं दयाच्वन। सामरिक दृष्टिकोणं थ्व थाय् नगर देकेयात सिक्क पायेक जु। अतः, गुणकामदेवं थ्व निगु बस्तीया दथुइ (निगु बस्तीतेत समायोजित याना) विष्णुमती खुसिया सिथय् कान्तिपुर नगर पलिस्था यानादिल। थ्व नगरया प्यखेंर खडग आकारय् अष्टमात्रिका वा अजिमायुक्त शक्तिपीठ(दुर्ग)या पलिस्था यानादिल। थ्व शक्तिपीठतेत थौं-कन्हे नं अजिमाया देगःया कथं पुज्याइगु या[९]। नेपाःया गुंया दथुइ येँ थें न्याःगु सुरक्षित नगरया पलिस्था जुइ धुंका भारत व चीन-सँदेय्या दथुइ बनेज्या अपुया वन। गुणकामदेवं थ्व नगरय् बनेज्या सुथां लाकेया निंतिं चक्राकारय् बनेज्या लागा पलिस्था यानादिल [१०] ।
नेपाल सम्वतया येँलाया पुन्हि {येँया पुन्हि) खुनु जुजु गुणकामदेवं थ्व नगर पलिस्था यानादिगुलिं थ्व दिं खुनु जात्रा याइगु व थ्व ला यात अथे जुगुलिं हे येँला धाइगु ख धैगु विश्वास दु। थ्व जात्राय् येँगाः/मंजुपत्तन/दक्षिण कोलिग्रामया मजिपाः लाखे उत्तरय् व कोलिग्राम/यम्बुया पुलुकिसि (ऐरावत) नृत्य दक्षिणय् चाहिकिगु नं या।
[सम्पादन] मल्लकाल
सन १२०० निसें सन १७६८ तक्क थ्व नगरय् मल्ल जुजुतेगु राज जुयाच्वन [११] । मल्लकालय् थ्व नगर नेपामि मल्ल गणराज्यय् छगू कान्तिपुर देय्या राजधानी जुयाच्वन। थ्व कालय् थ्व नगरय् कलाया यक्व विकास व विस्तार जुल[१२]। थ्व नगरया आपालं देगः, चैत्य आदि थ्व हे ईले निर्माण जुगु ख। थ्व कालय् थ्व नगरय् धार्मिक सहिष्णुता, तन्त्र विद्या, वास्तु, अर्थतन्त्र आदिया विकास व विस्तार जुल। थ्व कालय् कान्तिपुर नापं नेपामि मल्ल गणराज्यय् च्वनिपिं थी-थी नश्ल, धर्म, जाति आदिया मनुतेसं छगू मंकात राज्यया स्वरुप काल व थ्व राज्यय् च्वनिपिं मनुतेत नेपामि, नेवा वा नेपाली धका म्हसीकल।
सन १७६०या दशकय् येँ वम्ह क्रिस्चियन पादरी नं व ईले येँय् १८,००० खा छें दूगु वर्णन याःगु दु[१३]।
[सम्पादन] शाहकाल
गोरखाया जुजु पृथ्वी नारायण शाह नं सम् १७६८य् मल्ल गणराज्ययात क्वचायेका गोर्खाली नेपाः राज्यया पलिस्था यानादिल। गोर्खालीतेसं येँ नगरयात त्यायेधुंका येँ नगरयात नेपाःया राजधानी देकल। शाहतेगु हुकुमय् देय्या महाराज जुयाच्वंपिं राणातेगु ईले थ्व नगरय् लाय्कु व तःखागु छें देकेयात नेपामि कला मछ्यःसें मुघल व पाश्चात्य वास्तुया अनुशरण न्ह्यथन। राणातेगु ईले देकुगु सिंहदरबार छगू विश्वप्रसिद्ध लाय्कू ख। थ्व लाय्कुलि आ नेपाःया प्रधानमन्त्रीया मन्त्रालय व प्रायः सकल मन्त्रालय, सर्वोच्च अदालत आदि अवस्थित दु। सन् १९३४य् वंगु भ्वकायेब्वलं नगरया प्रायः क्षेत्रयात ध्वस्त यानाबिल। तर, थ्व भूकम्प धुंका थ्व नगरयात न्हापाःगु हे स्वरूपय् हानं देकिगु ज्या जुल [१४] । भूकम्प धुंका नगरय् न्हु सतक नांया छपु लं देकल। थ्व लंय् बेलायती शैलीइ छेँ, पार्क, पसः, सिनेमा आदिया निर्माण जुल। सन् १९५०य् थ्व नगरया लागा विदेशी पर्यटकतेगु निंतिं चायेकल। अब्ले निसें थौं तक्क थ्व नगरय् पर्यटकत वैगु क्रम जारी हे दु।
[सम्पादन] जनसंख्या
सन् २००१या जनगणना कथं येँ महानगरय् २,३५,३८७ खा छें दु[१५]। येँ महानगर अधिकारी कथं थ्व नगरय् करीब १०,८१,८४५ मनुत च्वनाच्वंगु दु[१६]। थ्व नगरया स्वंगु मू जाति नेवाः, खस बर्म्हु व खस क्षेत्री ख। थ्व नगरया मू भाय् खेँ भाषा व नेपालभाषा ख। थ्व नगरया मू धर्म हिन्दू धर्म व बौद्ध धर्म ख।
[सम्पादन] प्रशासनिक विभाजन
येँ महानगरपालिकायात प्रशासनया निंतिं ५ विभागय् विभक्त यानातःगु दु,थ्व ख[१७]
[सम्पादन] मध्य विभाग
थ्व विभागय् वडा १, ५, ११, ३१, ३२ व ३३ ला। थ्व विभागया मू थाय् थ्व कथं दु -
- नारायणहिटी लाय्कू (शाहकालीन जुजुतेगु लाय्कू)
[सम्पादन] पूर्व विभाग
थ्व विभागय् वडा ६, ७, ८, ९, १०, ३४ व ३५ ला। थ्व विभागया मू थाय् ख-
- अन्तराष्ट्रिय सम्मेलन केन्द्र (संविधान सभा जुयाच्वंगु थाय् गन आ नेपाःया संविधान देकेज्या जुयाच्वंगु दु)
- बानेश्वर लागा
[सम्पादन] उत्तर विभाग
थ्व विभागय् वडा २, ३, ४, १६, २९ ला।
[सम्पादन] कोर सिटी (मू नगर)
थ्व विभाग येँ नगरया दक्ले अप्व जनघनत्त्व दूगु थाय् ख। थ्व नगरया आपालं प्राचीन ऐतिहासिक, धार्मिक व सांस्कृतिक स्मारक थ्व हे थासय् ला। थ्व थासय् लाःगु मू स्मारक थ्व कथं दु-
- हनुमानध्वखा लाय्कू
- काष्ठमण्डप
- मरुगणेद्य देगः
- न्हु सतक
- असं बजाः
- मंजुपत्तनया मंजुश्रीया देगः
- धरहरा (शाहकालीन मिनार)
- येँया लुंहिति
- संकटा देगः
- महाकाल देगः
- जीवित देवी कुमारीया छेँ
[सम्पादन] पश्चिम विभाग
थ्व विभागय् वडा १३, १४ व १५ ला।
[सम्पादन] अर्थतन्त्र
येँ नेपाःया आर्थिक केन्द्र ख। थ्व थासय् देय्या केन्द्रिय ब्याङ्क, स्टक एक्स्चेञ्ज, औद्योगिक पुचःतेगु मू ज्याकुथि नापं देय्या मू बजाः आदि ला। थ्व नगरया मू आर्थिक कारोबार बनेज्या, पर्यटन, वित्तीय लगानी आदि ख।
[सम्पादन] संस्कृति
येँ महानगरपालिका नेपाया संस्कृतिया छगू मू नगर ख। पौराणिककाल निसें हे थ्व नगर थःगु कला, संस्कृतिया निंतिं नांजा। थ्व नगरया सांस्कृतिक पक्षय् थनया देगः, नखः, जात्रा, कला प्रमुख ला। थ्व नगरया नामं नेपालसम्बतय् छगू लायात येँला धका धाइगु नं या। थ्व नगरया मू नखः येँया पुन्हि, गुँला व गुँपुन्हि, सिठिनखः, पाहाँचह्रे, मोहनी, स्वन्ति, घ्यःचाकु सन्हु आदि ला।
[सम्पादन] लिधंसा
- ↑ Census Nepal 2001. July 13, ई सं 2007 कथं।
- ↑ येँ महानगरपालिका
- ↑ येँ महानगरपालिका
- ↑ संक्षिप्त स्वयम्भू पुराण
- ↑ येँ महानगरपालिका
- ↑ येँ महानगरपालिका
- ↑ येँ महानगरपालिका
- ↑ येँ महानगरपालिका
- ↑ येँ महानगरपालिका
- ↑ सफू : कान्तिपुर, च्वमि : बासु पासा
- ↑ येँ महानगरपालिका
- ↑ येँ महानगरपालिका
- ↑ येँ महानगरपालिका
- ↑ येँ महानगरपालिका
- ↑ Census Nepal 2001. July 13, ई सं 2007 कथं।
- ↑ National Report 2001
- ↑ Ward Profiles, Kathmandu Metropolitan City
- स्वयम्भू पुराण
- पशुपति पुराण
- गोपाल वंशावली
- सफू: कान्तिपुर, लेखक: बासुपासा
|
|||||||
